De aanpak van witwassen in Nederland door banken is niet voldoende op reële risico’s gebaseerd en dus niet effectief. Daardoor komt een te klein deel van naar schatting 15 a 20 miljard euro aan witwasgeld in beeld, ondanks stijgende kosten van bestrijding..
Dat stelt de Algemene Rekenkamer in een nieuwsbericht naar aanleiding van het onderzoeksrapport onder de titel ‘Gevolgen groot, opbrengsten onbekend – Onderzoek naar de anti-witwasaanpak in de bankensector’.
“Onze hoofdconclusie is dat de huidige anti-witwasaanpak onvoldoende effectief en efficiënt is. Er zijn veel en ingrijpende anti-witwascontroles en er is weinig inzicht in de resultaten van die controles. Er wordt weinig gedaan om dat inzicht wel te krijgen. Dat vinden we een gemiste kans, want dat inzicht is nodig voor een risicogebaseerde aanpak. Het gevolg is dat de huidige aanpak ingrijpend is, zeker voor sommige groepen burgers en bedrijven waarvan niet bekend is of zij daadwerkelijk een groter risico vormen. We zien in ons onderzoek aanwijzingen voor discriminatie.”
Banken zijn wettelijk verplicht om maatregelen te treffen om criminele klanten te weren en mogelijke witwastransacties te herkennen. Na enkele grote schikkingen tussen het Openbaar Ministerie (OM) en banken in 2018 en 2021, en streng optreden door DNB, hebben banken veel geld uitgetrokken om te voldoen aan de anti-witwas-regelgeving.
Het aantal meldingen van ongebruikelijke transacties door banken is sindsdien toegenomen van bijna 250 duizend in 2020 naar ruim 530 duizend in 2024. Tegelijkertijd kwamen er signalen dat burgers en bedrijven onnodige lasten en discriminatie ervaren door de anti-witwascontroles van banken.
Onderzoek bij enkele specifiek onderzochte groepen burgers en bedrijven laat zien dat zij grote gevolgen ervaren van de anti-witwasaanpak. De Rekenkamer onderzocht drie specifieke groepen klanten van banken: politiek prominente personen (politically exposed persons, hierna: PEP’s), religieuze instellingen en de horeca.
Vooral religieuze instellingen en PEP’s ervaren veel last van controlemaatregelen. Er zijn grote verschillen tussen deze groepen, maar ook binnen deze groepen. Zo ondervinden migrantenkerken en moskeeën veel meer last van controles door banken dan katholieke en protestantse kerken. Door signalen vanuit islamitische organisaties is de minister van Financiën sinds april 2022 op de hoogte van mogelijke discriminatie door banken. De meeste horecaondernemers aan dat zij geen grote gevolgen ervaren.
Er is beperkt inzicht in de resultaten van de anti-witwasaanpak. Of het lukt om witwassen te voorkomen, blijkt namelijk in de praktijk niet goed te bewijzen. Er zijn daarnaast grote verschillen in de kwaliteit van meldingen door banken. Dat draagt niet bij aan effectieve opsporing van witwassen.
De (maatschappelijke) kosten van de anti-witwasaanpak zijn hoog. Zo zijn de kosten voor banken hoog: de banken waarvan wij het toezicht hebben onderzocht zetten in 2024 ongeveer 13.000 fte in om witwassen te bestrijden.